KÜRTÇE'nin YAZILI TAR?H?....Mir CELADED?N gözuylee...

[Dine-Botan]

"Hawar bilincin sesidir. Bilinç kendini bilmektir. Kendini bilmek bize bütün güzelliklerin yolunu açar. Kendini tanyyan,

kendini rahatlykta tanytyr. Hawar'ymyz her?eyden önce dilimizin varoldu?unu gösterecektir. Bu nedenle dil, varolmanyn temel ko?uludur."

(Hawar, sayy

1/1932)



Anadilde e?itimin gündemle?ti?i bugünlerde birçok çevre Kürtçe'nin tarihini ve yapysyny merak etmeye ba?lady. Dil etrafynda cereyan

eden siyasal yo?unla?ma elbette bu dilin bütün inceliklerini ö?renmeyi de gerekli kylacakty. Önemi tarty?ylmaz olan bu konudaki bir ara?tyrmanyn sürece

yapaca?y en ufak katkysy bu yazynyn ilhamy oldu.

Tarih boyunca Kürtçe de?i?ik alfabelerle yazylagelmi?tir. Örne?in Yezidilerin Kutsal kitaplaryndan

Kitêbê Cilwe'nin Arap alfabesi gibi sa?dan sola yazylan farkly ve özgün bir alfabeyle yazylmy? bir nüshasy 1911'de Viyana'da yayynlanmy?tyr. Yine bazy

kom?u halklaryn, örne?in Süryani ve Ermenilerin de geçmi?te kendi ulusal alfabeleriyle yazdyklary Kürtçe birçok kitap mevcuttur. Yslamiyetin Kürtlere zorla

benimsetilmesinden sonra ise di?er birçok Müslüman topluluk gibi Kürtler de Arap alfabesini kullanmaya ba?lady. Talihsizli?in ve dilde bölünmenin nedeni olan

bu durum yakla?yk olarak l930'lara dek devam etti.

Kürtçe'nin okunup yazylmasy despotça bir tutumla ve gayri insani yasalarla yasaklandy?y için bir

anda syfyra dü?en Kürtçe okuma yazma oranynda daha sonraki yyllarda da de?i?me olmady. Bunun tek istisnasy Kürdistandaki medreselerde Kürt diliyle geleneksel

dinsel e?itim gören "feqî" ve "melle"ler idi. Bunlar, Arap alfabesini bildikleri için bu alfabeyle yazylmy? olan eski Kürtçe kitaplary okuma olana?yny

korudular. Bunlaryn dy?ynda TC'nin kurulu?undan 1990'laryn ba?yna kadar döneminin Kürt ku?aklary yüzlerce yyllyk bir birikimin ifadesi olan yazyly Kürt

ürünlerini okuma olanaklaryny yitirdiler. Geçmi? ku?aklarla yeni ku?aklar arasyndaki kültürel köprüler bu anlamda yykyldy. Çünkü cumhuriyet Kürtlere kendi

dillerinde okuma ve yazmayy yasaklamy?ty. Yeni ku?aktan yasaklary göze alan cesur ara?tyrmacylar ise Arap alfabesini bilmedikleri için Kürtçe'nin tüm

zenginli?ini ta?yyan Mem û Zîn'i, Melayê Cizîrî'yi, Hezanly Ehmedê Xasî'yi okuyamyyorlardy.

MYR CELADET'YN TARYHY

ÇABALARI

Cumhuriyet Türkiye'sinin 1927 yylynda resmen kabul etti?i alfabe üzerinde Kürt dilbilimcileri çok önce çaly?maya

ba?lamy?ty. Ancak hayata geçi?i 1932'den sonra gerçekle?ebilmi?tir.

Kürtçe bugün 31 harflik alfabeyle yazym alanynda kullanylyyor, bu harfler ilk

kez 1918 yylynda Mîr Celadet Elî Bedirxan (1893?1951) tarafyndan yazylan Elîfba Kurdî adly kitapta kullanyldy. Bu nedenle bugün latin alfabeyi kullanan bütün

Kürtler Mir Celadet Bedirxan'yn belirledi?i çerçeveye itibar ederek onun koydu?u formel kurallary kabul etmektedirler.

Bu arada Güney Kürdistan'da

Xelîl Xeyalî ve Tewfik Wehbi'nin dil ve edebiyat konusundaki çabalary Bedirxan'yn umutlaryny kamçylamy?tyr.

Ba?dat'ta Tewfiq Wehbi öncülü?ünde

biraraya gelen bir grup Kürt aydyny 1918 yylynda Gelawêj adynda bir dergi çykarmaya ba?lamy?ty. Kuzeyde ise ayny yyl yyllarynda Ystanbul'da eski alfabeyle

Jîn adly dergi yayynlanyyor.

Ancak Jîn ilk sayysyndan itibaren ate?li ele?tirelere maruz kalmaktadyr. Çünkü birçok harf gerçek anlamynyn dy?ynda

kullanylynca dil çevrelerinden ve okurlarynynyn tepkisini çekiyor. Okurlaryn gösterdi?i tepkiye, "Ne yapalym, ari bir dil sami alfabesiyle ancak bu ?ekilde

yazylabilir, ibret olsun" diye savunma yapan dergi yöneticileri aslynda Kürtçe'nin latin alfabeye geçmesine vesile oldular. (1)

Mir Celadet

Bedirxan, ulusal dilde alfabe birli?ini sa?lamak ve mevcut çaly?malary derlemek için Güney Kürdistanly dilbilimcisi Tewfik Wehbi ile randevula?arak ?am'da

görü?üyor, ancak zamanyn bilinen elveri?sizli?i nedeniyle bu çaba sonuca ula?amyyor.

LATYN ALFABESYYLE YLK DERGY:

HAWAR

Hawar dergisinin 15 Mayys 1932'de ?am'da yayyna ba?lamasyna kadar ortada dil eksenli ciddi bir çaly?maya rastlanmyyor.

Ancak Celadet Bedirxan'yn Ystanbul, Almanya ve ?am'da geçirdi?i sözkonusu 14 yyly bugün kullanmakta oldu?umuz alfabe üzerinde yo?unla?arak geçirdi?ini

sonraki çaly?malaryndan anlyyoruz.

Ylk 23.sayysyna kadar yary Arami (yani eski Arap-Yran alfabesi) yary Latin alfabesiyle yayynlanan Hawar

24.sayysyyla birlikte tümüyle Latin alfabesine geçiyor. O gün bugündür Kurmanciya Bakur dedi?imiz kuzey Kurmanci lehçesi latin alfabesiyle

yazylagelmektedir.

Kürtçe'nin bütün lehçelerini ayny oranda bilen ve kullanabilen Bedirxan bu süreçte yabancy dillerden Kürtçe'ye geçen ses ve

sözcükleri, Kürtçe'nin kaybolmaya yüz tutmu? öz ses ve harflerini birbirinden ayyrt etmeye çaly?yyor. Hawar'yn sayfalarynda dil tarty?malaryyla birlikte,

lehçelerin ulusal bir dil ekseninde kesi?mesini ve hatta Kürt bayra?y üzerinde tanymlamalar bile yapmaktadyr. (2)

Hawar ile Bedirxan yary Türkçe-yary

Kürtçe ya?am tarzyndan vazgeçiyor. Hawar'da sadece Kürtçe yazmakla kalmyyor, Kürtçe'nin bütün lehçelerinin ortak alfabeyi kullanmalaryny özendirici

çabalaryny sürdürerek dil birli?inin temel ta?yny atyyor. Tek amacy Kürtleri dilleriyle tany?tyrmak, ba?ka bir deyi?le kendi kimlikleriyle tany?tyrmak olan

Bedirxan'daki Kürt temasy ise karde?lik, birlik, dostluk ve dayany?ma içerir.

Ama sessizli?in hüküm sürdü?ü bir dönem, Kürtlerin kyryldy?y, korkunun

ve sürgünün ya?ama sindi?i yyllardyr. Okur yazar Kürt orany çok yetersiz, olanlarsa dillerine yakyn de?ildir. Osman Sebrî, Cigerxwîn, Qedrî Can ve Nureddîn

Zaza gibi Kürt ulusunun kalbine yurtseverlikleriyle taht kurmu? güçlü kalemlerin yeti?ti?i okuldur Hawar.

Siyasetten elini çeker çekmez bütün

zamanyny Kürt dili ve edebiyatyna veriyor Bedirxan. Çaly?malarynda hep yarynyn amaçlandy?yny bugünden görüyoruz.

ÜÇ LEHÇE ÜÇ

ALFABE

Hawar, a?yrlykla Kurmanci diyalekti ile yayyn yapmasyna kar?yn az da olsa "Sorani" ve "Zazaki" yazylara yer vermi?tir. Bu

pratikten ?u sonuç çykyyordu; Latin alfabesi i?levsel olan bu üç diyalektin yazy gereksinimini kar?ylyyordu. Buna kar?yn, dergi yayyn sürecinde öne çykan hem

alfabe, hem de di?er gramatiksel sorunlary yine yayyn prati?i içinde a?maya çaly?ty. Bedirxan'yn en büyük rüyasy Kürtçe'nin di?er diyalektlerinin de Latin

alfabesiyle yazylmasyydy ve bunu sürekli savundu. Ancak, Kürtlerin politik statüsü, farkly sonuçlaryn do?masyna neden oldu ve Kürtçe üç farkly alfabe ile

yazylmaya ba?landy. Kafkasya ve Rusya'daki Kürtler Kiril alfabesini kullanyrken, Irak ve Yran'daki parçalarda eski harfli Aramî alfabe kullanmaya devam

etti. SSCB topraklary üzerinde ya?ayan Kürtler Kiril alfabesiyle, Kuzey Kürdistan ile Suriye egemenli?inde ya?ayan Kürtlerse Latin alfabesini kullanmaya

ba?lady.

Gerçi SSCB'nin da?ylmasyyla orada ya?ayan Kürtler hyzla Latin alfabesini kullanmaya ba?lady ancak Güney ve Do?u Kürtleri a?yrlykly olarak

Arap alfabesini kullanmaya devam ediyor. Son yyllarda Avrupa'da ya?ayan Do?u ve Güney Kürdistanly çok sayyda aydynyn Latin alfabesiyle yazmaya ba?lamasy da

gelecekte ortak alfabe kullanymy için umut y?y?y olarak görülmektedir.

HAWAR'IN

YAZARLARI

Celadet Bedirxan, Kamûran Bedirxan, Osman Sebrî, Nûredîn Zaza, Subhiyê Diyarbekirî, Qedrîcan, Cemîl Pa?a'nyn o?ullary,

Rew?en Bedirxan ve adlaryny burada sayamayaca?ymyz çok sayyda Kürt aydyny Hawar'yn yazar kadrosunun içinde yeralyyordu.

Celadet Bedirxan dergide

gerçek ismi haricinde ba?ka isimlerle de makele ve dil sorunu üzrine diksiyon yazylary yazmakaydy. Bazen "Bavê Cem?îd" ve "Sînemxanê", ço?u zaman da "Herekol

Ezîzan" adyny kullanmaktaydy.

"Bi?arê Segman" ismiyle yazylmy? çok sayyda kaliteli makeleler vardyr ki, bunlaryn da Celadet tarafyndan yazylmy?

olabilece?i tahmin ediliyor.

II.Dünya Sava?y'ny konu alan yazylaryn altyndaki "Nêrevan" rumuzunun da Celadet Beirxana ait oldu?u dü?ünülmektedir.



"KYMSE HAWAR'I OKUMUYOR"

"Üstadym,

Bugün postayla adresime be? adet Hawar geldi. Umarym

bundan böyle bana yalnyzca bir adet dergi gönderirsiniz. Çünkü kimse Hawar'y okumuyor..."

Hebe? Smaîn, Mektele, 24/7/1941.

Bu sözler bundan

tam altmy? bir yyl önce ya?ayan bir Hawar okurunun Mir Celadet'e gönderdi?i mektupta geçiyor. Kendisine gönderilen Hawar dergilerini halka da?ytamady?yny,

çünkü okunmady?yny, bu nedenle yalnyzca kendisinin okumasy için tek bir tane gönderilmesini istiyor. Korkunç zorluklar ve teknik imkansyzlyklarla çykan

Hawar'yn bir da?ytymcynyn nezdindeki de?erini ifade etmek açysyndan çok isabetli bir örnek. Bedirxan ise bu mektubu yayynlyyor ve Kürtlerin gerçe?ini

yansytyyor Kürt okurlaryna. O da sitemlerini syralyyor. Kürtlerin de di?er uluslar gibi kendi de?erlerine sahip çykmalary gerekti?ini ö?ütlüyor. El üstünde

tutulmasy gereken Hawar'a Kürtler sahip çykmyyor, onu gören yüzünü çeviriyor ve ço?u kimse yapabilece?i en ufak bir katkyyy bile esirgiyordu.(3)



Ancak Bedirxan e?siz bir tutkuyla Kürtçe yazy ve dergicilik i?ine yylmadan kendini vermi?ti. Üstad Bedirxan 12 yyl içerisinde, okursuz ve desteksiz

bir zorluk ortamynda geride 57 sayy dergi byrakty.

GÜNÜMÜZDEKY DURUM

Kürtçe dil birli?i arzusu,

hemen tüm Kürtlerin ortak amacydyr. Ancak sömürgeci sistemin yaratty?y parçaly ülke hali ile birlikte, güney ve do?u parçalarynda eski harfli alfabe

kullanymy da sürüyor. Özellikle 1960'ly yyllardan beri, güney Kürtlerinin göreceli de olsa elde etti?i Kürtçe dili ile e?itim kazanymy var ve bu statü

içinde teorik olarak 'A?a?y Kurmanci' olarak adlandyrylan 'Sorani' diyalekt, yazym sorunlaryny önemli oranda a?my? ve belli bir standart yaratarak hem

günlük ya?amda, hem de e?itim alanynda kullanylyyor. (4)

Kürtçe'nin latin alfabesiyle yazylmasynyn mimary büyük yurtsever ve dibilimcisi Mir Celadet

Bedirxan'yn ekolü hiç sözkonusu tarty?malar ekseninde tayin edici role sahiptir. Ancak bilimsel metodu temel alan yakla?ymlaryn her zaman yenili?i öngürdü?ü

ve ele?tiriyi bunun kamçylayycy ögeci olarak kullanaca?y tarty?ylmazdyr. Dillerin birbiriyle etkile?imlerinin çok yo?un oldu?u teknolojik 21. yüzyylda,

arkasynda dipdiri bir halk potinsiyeli bulunan Kürtçe'nin ça?a uyarlanmasy yönünde yenilikçi birtakym teklifler ile bu teklifleri Mir Celadet Bedirxan'yn

ba?latty?y gelene?e aykyry olarak nitelendiren tutucu bir kesimin varly?yndan sözetmek gerekiyor. C. Bedirxan'y tarty?masyz bir dille adeta

peygamberle?tirme tutumu hakly olarak dilin yenilenmesi çabalary önünde engel olarak durmaktadyr.

Tarty?malar her ne kadar 'ç' ve '?' harfleri

ekseninde yürütülüyor olsa da, (bunun yerine 'Ch' ve 'Sh' harfleri öneriliyor) aposroflu harflerin ço?una dönük ayny tarty?malar yapylmaktadyr. Bugün

dilimizi kullanym alany zengin dillerle e?it düzeye getirmenin maddi ve inanç yönü herzamankinden daha elveri?li.

Güney Kürdistan'yn, Behdinan

bölgesinde kuzeyle ve dolayisiyle baty dünyasyyla olan sosyal-ticari ili?kilerinden olsa gerek, Latin alfabesine dönük bir ilgi sözkonusu. Soran myntykasy

uzun süre kendini kapattyysa da son zamanlarda YNK'ye yakyn yayynlaryyla bilinen KTV'de birçok haber ve ifade Latin alfabeyle altyazy biçiminde verilmeye

ba?lanmy?tyr. Elbette bunlar Kürtçe'nin birli?i konusunda umut verici geli?melerdir. Bugün dilimizi kullanym alany zengin dillerle e?it düzeye getirmenin

maddi ve inanç yönü herzamankinden daha elveri?li.

Ancak siyasetin belirleyici oldu?u günümüz dünya gerçe?inde Kürtlerin dil birli?inin de siyasal

birliktelikten geçti?ini unutmayalym.

Dört lehçeyi tek alfabede birle?tirmek hem dil birli?ini sa?layacak, hem de ulusal birli?i peki?tirecektir.

Bunun için Güney Kürdistan'a dönük bir alfabe kampanyasy tam anlamyyla dönemsel adym olacaktyr.

Aryk Kürtçe'ye, bu dilde yazylmy? yayynlara her

zamankinden çok daha ilgi var. Ö?renme iste?inin do?urdu?u ?evkle Kürtçe'nin anlatym derinli?i birçoklarynca yeni ke?fediliyor. Ve e?er Hebe? Smain bugün

ya?yyor olsaydy büyük bir ihtimalle mektubunu ?öyle yazacakty:

"Üstadym,

Bana göndermi? oldu?unuz be? Hawar elime geçti. Umarym bundan böyle

bana on tane gönderirsiniz. Çünkü Hawar çok okunuyor..."

Kaynakça:
1- Rojan Hazym, 4 ?ubat 2001, Ykibinde Yenigündem
2- Mustafa Re?id,

Hiwa
3- Firat Cewerî, Nêdem 27.sayy
4- Rojan Hazym a.g.e.
5- Arif Zerevan, 15 Eylül 1988

Kürtçe Alfabe

Aa Bb Cc Çç Dd Ee æê Ff Gg Hh



Ii Îî Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq

Rr Ss ?? Tt Uu óû Vv Ww Xx Yy Zz

Hawar'yn 15 Mays 1932 tarihli ilk sayysy

?am'da Hawar'yn ilk

sayysyny çykaran Celadet Bedirxan'yn kullandy?y daktilonun bugün Almanya ve Yngiltere'de kullanylan türden oldu?u biliniyor. Dilimizdeki aposroflu ? ve Ç

harflerinin ise Türkiye'den etkilenme sonucu kabul edildi?i görü?ü var. Bu nedenle, 'I' sesinin 'i' harfiyle, 'Y' sesinin ise 'î' harfiyle verilmesi

daktilonun yapysyna ba?lanmaktadyr. Çünkü 'y' harfini vermek isterken "Y", "Y" harfini ayyrt etmek isteyince de üstüne ?apkayy koyuyor.

Örne?in

Kürtçe'de "U" olarak yazylan "Ü" sesinin bulunmady?yny, bunun aslynyn "Wi" oldu?unu söylüyor. Kwirmanci olan öz sözcü?ün "Kurmanci" olarak de?i?tirildi?ini

ifade ediyor.

Hawar yayynlady?y 57 sayynyn ço?unda a?yrlykly olarak Kurmanci diyalektinde yazylar yayynlarken az da olsa Zazaki ve Sorani

diyalektlerinde de yazylar yayynlyyor. Celadet Bedirxan, Hawar dergisinde periyodik olarak 1?12, 17?18 ve 23. sayylarynda alfabe tarty?malary yapyyor, "î" ve

"û" harfleri üzerine uzun uzun duruyor ve bütün bu tarty?malary sonradan derleyerek bir kitap haline getiriyor. Kürtçe Grameri'nin Temelleri ba?lykly

tarty?ma konusunu da Hawar'yn 27?35, 37, 40, 42?48, 50?51 ve 53?54 sayylarynda yayynlyyor.

Hawar, Jin'de ortaya çykan tecrübeler y?y?ynda Latin

alfabesiyle yayyn hayatyny sürdürürken Kürtçe'nin i?levsel kylanabilmesi için bir dizi dil tarty?malaryny geli?tirdi. Örne?in bugün "Q" olarak kullandy?ymyz

ses o zaman 'k" olarak, "K" sesi de "Q" olarak kullanylyyor. Hawar'yn yukarydaki kapa?ynda da görüldü?ü gibi Komela Kurdi ismi Qomela Qurdi olarak

yazylmy?r. Alfabenin çok sayyda harften olu?masyna sycak bakmayan Celadet 31 harfli alfabenin i?levsel bir Kürtçe için en uygun alfabe olarak kabul etti.



Di?er bir gramer tarty?masyny ise Roger Lescoti'nin Fransyzca olarak yayynlady?y (Grammaire kurde ? dialecte kurmandji) kitabynda bulmak mümkün.

Ancak Lescoti'nin bu kitaby bugüne kadar Kürtçe'ye çevrilemedi?i için herhangi bir dü?ünce belirtmek durumunda de?iliz.

Hawar'da Kürdistan

Bayra?y

"...Ala Kurdan, ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk e, di nava wê de roj diçirise. ("Welat, Welatînî û Al", Hawar, No: 9 (30 Îlon

1932), r. 1-2)

Hawar'yn 11. sayysynyn ön ve arka kapaklarynda ise Kürt Bayra?ynyn renkli baskysy yayynlanmy?tyr. (5)