"Hawar bilincin sesidir. Bilinç kendini bilmektir. Kendini bilmek bize bütün güzelliklerin yolunu açar. Kendini tanyyan,
kendini rahatlykta tanytyr. Hawar'ymyz her?eyden önce dilimizin varoldu?unu gösterecektir. Bu nedenle dil, varolmanyn temel ko?uludur."
(Hawar, sayy
1/1932)
Anadilde e?itimin gündemle?ti?i bugünlerde birçok çevre Kürtçe'nin tarihini ve yapysyny merak etmeye ba?lady. Dil etrafynda cereyan
eden siyasal yo?unla?ma elbette bu dilin bütün inceliklerini ö?renmeyi de gerekli kylacakty. Önemi tarty?ylmaz olan bu konudaki bir ara?tyrmanyn sürece
yapaca?y en ufak katkysy bu yazynyn ilhamy oldu.
Tarih boyunca Kürtçe de?i?ik alfabelerle yazylagelmi?tir. Örne?in Yezidilerin Kutsal kitaplaryndan
Kitêbê Cilwe'nin Arap alfabesi gibi sa?dan sola yazylan farkly ve özgün bir alfabeyle yazylmy? bir nüshasy 1911'de Viyana'da yayynlanmy?tyr. Yine bazy
kom?u halklaryn, örne?in Süryani ve Ermenilerin de geçmi?te kendi ulusal alfabeleriyle yazdyklary Kürtçe birçok kitap mevcuttur. Yslamiyetin Kürtlere zorla
benimsetilmesinden sonra ise di?er birçok Müslüman topluluk gibi Kürtler de Arap alfabesini kullanmaya ba?lady. Talihsizli?in ve dilde bölünmenin nedeni olan
bu durum yakla?yk olarak l930'lara dek devam etti.
Kürtçe'nin okunup yazylmasy despotça bir tutumla ve gayri insani yasalarla yasaklandy?y için bir
anda syfyra dü?en Kürtçe okuma yazma oranynda daha sonraki yyllarda da de?i?me olmady. Bunun tek istisnasy Kürdistandaki medreselerde Kürt diliyle geleneksel
dinsel e?itim gören "feqî" ve "melle"ler idi. Bunlar, Arap alfabesini bildikleri için bu alfabeyle yazylmy? olan eski Kürtçe kitaplary okuma olana?yny
korudular. Bunlaryn dy?ynda TC'nin kurulu?undan 1990'laryn ba?yna kadar döneminin Kürt ku?aklary yüzlerce yyllyk bir birikimin ifadesi olan yazyly Kürt
ürünlerini okuma olanaklaryny yitirdiler. Geçmi? ku?aklarla yeni ku?aklar arasyndaki kültürel köprüler bu anlamda yykyldy. Çünkü cumhuriyet Kürtlere kendi
dillerinde okuma ve yazmayy yasaklamy?ty. Yeni ku?aktan yasaklary göze alan cesur ara?tyrmacylar ise Arap alfabesini bilmedikleri için Kürtçe'nin tüm
zenginli?ini ta?yyan Mem û Zîn'i, Melayê Cizîrî'yi, Hezanly Ehmedê Xasî'yi okuyamyyorlardy.
MYR CELADET'YN TARYHY
ÇABALARI
Cumhuriyet Türkiye'sinin 1927 yylynda resmen kabul etti?i alfabe üzerinde Kürt dilbilimcileri çok önce çaly?maya
ba?lamy?ty. Ancak hayata geçi?i 1932'den sonra gerçekle?ebilmi?tir.
Kürtçe bugün 31 harflik alfabeyle yazym alanynda kullanylyyor, bu harfler ilk
kez 1918 yylynda Mîr Celadet Elî Bedirxan (1893?1951) tarafyndan yazylan Elîfba Kurdî adly kitapta kullanyldy. Bu nedenle bugün latin alfabeyi kullanan bütün
Kürtler Mir Celadet Bedirxan'yn belirledi?i çerçeveye itibar ederek onun koydu?u formel kurallary kabul etmektedirler.
Bu arada Güney Kürdistan'da
Xelîl Xeyalî ve Tewfik Wehbi'nin dil ve edebiyat konusundaki çabalary Bedirxan'yn umutlaryny kamçylamy?tyr.
Ba?dat'ta Tewfiq Wehbi öncülü?ünde
biraraya gelen bir grup Kürt aydyny 1918 yylynda Gelawêj adynda bir dergi çykarmaya ba?lamy?ty. Kuzeyde ise ayny yyl yyllarynda Ystanbul'da eski alfabeyle
Jîn adly dergi yayynlanyyor.
Ancak Jîn ilk sayysyndan itibaren ate?li ele?tirelere maruz kalmaktadyr. Çünkü birçok harf gerçek anlamynyn dy?ynda
kullanylynca dil çevrelerinden ve okurlarynynyn tepkisini çekiyor. Okurlaryn gösterdi?i tepkiye, "Ne yapalym, ari bir dil sami alfabesiyle ancak bu ?ekilde
yazylabilir, ibret olsun" diye savunma yapan dergi yöneticileri aslynda Kürtçe'nin latin alfabeye geçmesine vesile oldular. (1)
Mir Celadet
Bedirxan, ulusal dilde alfabe birli?ini sa?lamak ve mevcut çaly?malary derlemek için Güney Kürdistanly dilbilimcisi Tewfik Wehbi ile randevula?arak ?am'da
görü?üyor, ancak zamanyn bilinen elveri?sizli?i nedeniyle bu çaba sonuca ula?amyyor.
LATYN ALFABESYYLE YLK DERGY:
HAWAR
Hawar dergisinin 15 Mayys 1932'de ?am'da yayyna ba?lamasyna kadar ortada dil eksenli ciddi bir çaly?maya rastlanmyyor.
Ancak Celadet Bedirxan'yn Ystanbul, Almanya ve ?am'da geçirdi?i sözkonusu 14 yyly bugün kullanmakta oldu?umuz alfabe üzerinde yo?unla?arak geçirdi?ini
sonraki çaly?malaryndan anlyyoruz.
Ylk 23.sayysyna kadar yary Arami (yani eski Arap-Yran alfabesi) yary Latin alfabesiyle yayynlanan Hawar
24.sayysyyla birlikte tümüyle Latin alfabesine geçiyor. O gün bugündür Kurmanciya Bakur dedi?imiz kuzey Kurmanci lehçesi latin alfabesiyle
yazylagelmektedir.
Kürtçe'nin bütün lehçelerini ayny oranda bilen ve kullanabilen Bedirxan bu süreçte yabancy dillerden Kürtçe'ye geçen ses ve
sözcükleri, Kürtçe'nin kaybolmaya yüz tutmu? öz ses ve harflerini birbirinden ayyrt etmeye çaly?yyor. Hawar'yn sayfalarynda dil tarty?malaryyla birlikte,
lehçelerin ulusal bir dil ekseninde kesi?mesini ve hatta Kürt bayra?y üzerinde tanymlamalar bile yapmaktadyr. (2)
Hawar ile Bedirxan yary Türkçe-yary
Kürtçe ya?am tarzyndan vazgeçiyor. Hawar'da sadece Kürtçe yazmakla kalmyyor, Kürtçe'nin bütün lehçelerinin ortak alfabeyi kullanmalaryny özendirici
çabalaryny sürdürerek dil birli?inin temel ta?yny atyyor. Tek amacy Kürtleri dilleriyle tany?tyrmak, ba?ka bir deyi?le kendi kimlikleriyle tany?tyrmak olan
Bedirxan'daki Kürt temasy ise karde?lik, birlik, dostluk ve dayany?ma içerir.
Ama sessizli?in hüküm sürdü?ü bir dönem, Kürtlerin kyryldy?y, korkunun
ve sürgünün ya?ama sindi?i yyllardyr. Okur yazar Kürt orany çok yetersiz, olanlarsa dillerine yakyn de?ildir. Osman Sebrî, Cigerxwîn, Qedrî Can ve Nureddîn
Zaza gibi Kürt ulusunun kalbine yurtseverlikleriyle taht kurmu? güçlü kalemlerin yeti?ti?i okuldur Hawar.
Siyasetten elini çeker çekmez bütün
zamanyny Kürt dili ve edebiyatyna veriyor Bedirxan. Çaly?malarynda hep yarynyn amaçlandy?yny bugünden görüyoruz.
ÜÇ LEHÇE ÜÇ
ALFABE
Hawar, a?yrlykla Kurmanci diyalekti ile yayyn yapmasyna kar?yn az da olsa "Sorani" ve "Zazaki" yazylara yer vermi?tir. Bu
pratikten ?u sonuç çykyyordu; Latin alfabesi i?levsel olan bu üç diyalektin yazy gereksinimini kar?ylyyordu. Buna kar?yn, dergi yayyn sürecinde öne çykan hem
alfabe, hem de di?er gramatiksel sorunlary yine yayyn prati?i içinde a?maya çaly?ty. Bedirxan'yn en büyük rüyasy Kürtçe'nin di?er diyalektlerinin de Latin
alfabesiyle yazylmasyydy ve bunu sürekli savundu. Ancak, Kürtlerin politik statüsü, farkly sonuçlaryn do?masyna neden oldu ve Kürtçe üç farkly alfabe ile
yazylmaya ba?landy. Kafkasya ve Rusya'daki Kürtler Kiril alfabesini kullanyrken, Irak ve Yran'daki parçalarda eski harfli Aramî alfabe kullanmaya devam
etti. SSCB topraklary üzerinde ya?ayan Kürtler Kiril alfabesiyle, Kuzey Kürdistan ile Suriye egemenli?inde ya?ayan Kürtlerse Latin alfabesini kullanmaya
ba?lady.
Gerçi SSCB'nin da?ylmasyyla orada ya?ayan Kürtler hyzla Latin alfabesini kullanmaya ba?lady ancak Güney ve Do?u Kürtleri a?yrlykly olarak
Arap alfabesini kullanmaya devam ediyor. Son yyllarda Avrupa'da ya?ayan Do?u ve Güney Kürdistanly çok sayyda aydynyn Latin alfabesiyle yazmaya ba?lamasy da
gelecekte ortak alfabe kullanymy için umut y?y?y olarak görülmektedir.
Rew?en Bedirxan ve adlaryny burada sayamayaca?ymyz çok sayyda Kürt aydyny Hawar'yn yazar kadrosunun içinde yeralyyordu.
Celadet Bedirxan dergide
gerçek ismi haricinde ba?ka isimlerle de makele ve dil sorunu üzrine diksiyon yazylary yazmakaydy. Bazen "Bavê Cem?îd" ve "Sînemxanê", ço?u zaman da "Herekol
Ezîzan" adyny kullanmaktaydy.
"Bi?arê Segman" ismiyle yazylmy? çok sayyda kaliteli makeleler vardyr ki, bunlaryn da Celadet tarafyndan yazylmy?
olabilece?i tahmin ediliyor.
II.Dünya Sava?y'ny konu alan yazylaryn altyndaki "Nêrevan" rumuzunun da Celadet Beirxana ait oldu?u dü?ünülmektedir.
"KYMSE HAWAR'I OKUMUYOR"
"Üstadym,
Bugün postayla adresime be? adet Hawar geldi. Umarym
bundan böyle bana yalnyzca bir adet dergi gönderirsiniz. Çünkü kimse Hawar'y okumuyor..."
Hebe? Smaîn, Mektele, 24/7/1941.
Bu sözler bundan
tam altmy? bir yyl önce ya?ayan bir Hawar okurunun Mir Celadet'e gönderdi?i mektupta geçiyor. Kendisine gönderilen Hawar dergilerini halka da?ytamady?yny,
çünkü okunmady?yny, bu nedenle yalnyzca kendisinin okumasy için tek bir tane gönderilmesini istiyor. Korkunç zorluklar ve teknik imkansyzlyklarla çykan
Hawar'yn bir da?ytymcynyn nezdindeki de?erini ifade etmek açysyndan çok isabetli bir örnek. Bedirxan ise bu mektubu yayynlyyor ve Kürtlerin gerçe?ini
yansytyyor Kürt okurlaryna. O da sitemlerini syralyyor. Kürtlerin de di?er uluslar gibi kendi de?erlerine sahip çykmalary gerekti?ini ö?ütlüyor. El üstünde
tutulmasy gereken Hawar'a Kürtler sahip çykmyyor, onu gören yüzünü çeviriyor ve ço?u kimse yapabilece?i en ufak bir katkyyy bile esirgiyordu.(3)
Ancak Bedirxan e?siz bir tutkuyla Kürtçe yazy ve dergicilik i?ine yylmadan kendini vermi?ti. Üstad Bedirxan 12 yyl içerisinde, okursuz ve desteksiz
bir zorluk ortamynda geride 57 sayy dergi byrakty.
GÜNÜMÜZDEKY DURUM
Kürtçe dil birli?i arzusu,
hemen tüm Kürtlerin ortak amacydyr. Ancak sömürgeci sistemin yaratty?y parçaly ülke hali ile birlikte, güney ve do?u parçalarynda eski harfli alfabe
kullanymy da sürüyor. Özellikle 1960'ly yyllardan beri, güney Kürtlerinin göreceli de olsa elde etti?i Kürtçe dili ile e?itim kazanymy var ve bu statü
içinde teorik olarak 'A?a?y Kurmanci' olarak adlandyrylan 'Sorani' diyalekt, yazym sorunlaryny önemli oranda a?my? ve belli bir standart yaratarak hem
günlük ya?amda, hem de e?itim alanynda kullanylyyor. (4)
Kürtçe'nin latin alfabesiyle yazylmasynyn mimary büyük yurtsever ve dibilimcisi Mir Celadet
Bedirxan'yn ekolü hiç sözkonusu tarty?malar ekseninde tayin edici role sahiptir. Ancak bilimsel metodu temel alan yakla?ymlaryn her zaman yenili?i öngürdü?ü
ve ele?tiriyi bunun kamçylayycy ögeci olarak kullanaca?y tarty?ylmazdyr. Dillerin birbiriyle etkile?imlerinin çok yo?un oldu?u teknolojik 21. yüzyylda,
arkasynda dipdiri bir halk potinsiyeli bulunan Kürtçe'nin ça?a uyarlanmasy yönünde yenilikçi birtakym teklifler ile bu teklifleri Mir Celadet Bedirxan'yn
ba?latty?y gelene?e aykyry olarak nitelendiren tutucu bir kesimin varly?yndan sözetmek gerekiyor. C. Bedirxan'y tarty?masyz bir dille adeta
peygamberle?tirme tutumu hakly olarak dilin yenilenmesi çabalary önünde engel olarak durmaktadyr.
Tarty?malar her ne kadar 'ç' ve '?' harfleri
ekseninde yürütülüyor olsa da, (bunun yerine 'Ch' ve 'Sh' harfleri öneriliyor) aposroflu harflerin ço?una dönük ayny tarty?malar yapylmaktadyr. Bugün
dilimizi kullanym alany zengin dillerle e?it düzeye getirmenin maddi ve inanç yönü herzamankinden daha elveri?li.
Güney Kürdistan'yn, Behdinan
bölgesinde kuzeyle ve dolayisiyle baty dünyasyyla olan sosyal-ticari ili?kilerinden olsa gerek, Latin alfabesine dönük bir ilgi sözkonusu. Soran myntykasy
uzun süre kendini kapattyysa da son zamanlarda YNK'ye yakyn yayynlaryyla bilinen KTV'de birçok haber ve ifade Latin alfabeyle altyazy biçiminde verilmeye
ba?lanmy?tyr. Elbette bunlar Kürtçe'nin birli?i konusunda umut verici geli?melerdir. Bugün dilimizi kullanym alany zengin dillerle e?it düzeye getirmenin
maddi ve inanç yönü herzamankinden daha elveri?li.
Ancak siyasetin belirleyici oldu?u günümüz dünya gerçe?inde Kürtlerin dil birli?inin de siyasal
birliktelikten geçti?ini unutmayalym.
Dört lehçeyi tek alfabede birle?tirmek hem dil birli?ini sa?layacak, hem de ulusal birli?i peki?tirecektir.
Bunun için Güney Kürdistan'a dönük bir alfabe kampanyasy tam anlamyyla dönemsel adym olacaktyr.
Aryk Kürtçe'ye, bu dilde yazylmy? yayynlara her
zamankinden çok daha ilgi var. Ö?renme iste?inin do?urdu?u ?evkle Kürtçe'nin anlatym derinli?i birçoklarynca yeni ke?fediliyor. Ve e?er Hebe? Smain bugün
ya?yyor olsaydy büyük bir ihtimalle mektubunu ?öyle yazacakty:
"Üstadym,
Bana göndermi? oldu?unuz be? Hawar elime geçti. Umarym bundan böyle
bana on tane gönderirsiniz. Çünkü Hawar çok okunuyor..."
Hiwa
3- Firat Cewerî, Nêdem 27.sayy
4- Rojan Hazym a.g.e.
5- Arif Zerevan, 15 Eylül 1988
Kürtçe Alfabe
Aa Bb Cc Çç Dd Ee æê Ff Gg Hh
Ii Îî Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq
Rr Ss ?? Tt Uu óû Vv Ww Xx Yy Zz
Hawar'yn 15 Mays 1932 tarihli ilk sayysy
?am'da Hawar'yn ilk
sayysyny çykaran Celadet Bedirxan'yn kullandy?y daktilonun bugün Almanya ve Yngiltere'de kullanylan türden oldu?u biliniyor. Dilimizdeki aposroflu ? ve Ç
harflerinin ise Türkiye'den etkilenme sonucu kabul edildi?i görü?ü var. Bu nedenle, 'I' sesinin 'i' harfiyle, 'Y' sesinin ise 'î' harfiyle verilmesi
daktilonun yapysyna ba?lanmaktadyr. Çünkü 'y' harfini vermek isterken "Y", "Y" harfini ayyrt etmek isteyince de üstüne ?apkayy koyuyor.
Örne?in
Kürtçe'de "U" olarak yazylan "Ü" sesinin bulunmady?yny, bunun aslynyn "Wi" oldu?unu söylüyor. Kwirmanci olan öz sözcü?ün "Kurmanci" olarak de?i?tirildi?ini
ifade ediyor.
Hawar yayynlady?y 57 sayynyn ço?unda a?yrlykly olarak Kurmanci diyalektinde yazylar yayynlarken az da olsa Zazaki ve Sorani
diyalektlerinde de yazylar yayynlyyor. Celadet Bedirxan, Hawar dergisinde periyodik olarak 1?12, 17?18 ve 23. sayylarynda alfabe tarty?malary yapyyor, "î" ve
"û" harfleri üzerine uzun uzun duruyor ve bütün bu tarty?malary sonradan derleyerek bir kitap haline getiriyor. Kürtçe Grameri'nin Temelleri ba?lykly
tarty?ma konusunu da Hawar'yn 27?35, 37, 40, 42?48, 50?51 ve 53?54 sayylarynda yayynlyyor.
Hawar, Jin'de ortaya çykan tecrübeler y?y?ynda Latin
alfabesiyle yayyn hayatyny sürdürürken Kürtçe'nin i?levsel kylanabilmesi için bir dizi dil tarty?malaryny geli?tirdi. Örne?in bugün "Q" olarak kullandy?ymyz
ses o zaman 'k" olarak, "K" sesi de "Q" olarak kullanylyyor. Hawar'yn yukarydaki kapa?ynda da görüldü?ü gibi Komela Kurdi ismi Qomela Qurdi olarak
yazylmy?r. Alfabenin çok sayyda harften olu?masyna sycak bakmayan Celadet 31 harfli alfabenin i?levsel bir Kürtçe için en uygun alfabe olarak kabul etti.
Di?er bir gramer tarty?masyny ise Roger Lescoti'nin Fransyzca olarak yayynlady?y (Grammaire kurde ? dialecte kurmandji) kitabynda bulmak mümkün.
Ancak Lescoti'nin bu kitaby bugüne kadar Kürtçe'ye çevrilemedi?i için herhangi bir dü?ünce belirtmek durumunda de?iliz.
Hawar'da Kürdistan
Bayra?y
"...Ala Kurdan, ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk e, di nava wê de roj diçirise. ("Welat, Welatînî û Al", Hawar, No: 9 (30 Îlon
1932), r. 1-2)
Hawar'yn 11. sayysynyn ön ve arka kapaklarynda ise Kürt Bayra?ynyn renkli baskysy yayynlanmy?tyr. (5)
Bu forumda yeni konular açamazsınız Bu forumdaki mesajlara cevap veremezsiniz Bu forumdaki mesajlarınızı değiştiremezsiniz Bu forumdaki mesajlarınızı silemezsiniz Bu forumdaki anketlerde oy kullanamazsınız
SSS
Arama
Üye Listesi
Kullanıcı Grupları
Profil
Özel mesajlarınızı kontrol etmek için giriş yapın
