Kürtçe teknoloji dili olamaz mı?

Kürtçe’nin bilim hatta teknoloji dili olabileceğini yakında piyasaya sürülecek “Ubuntu/Linux - Destpêk” adlı kullanım kılavuzu niteliğindeki kitabıyla kanıtlayan Kurtalanlı Amed Çeko Jiyan, “Kürtçe sadece şarkıların arasına serpiştirilen “lê lê lê”den ibaret değil” diyor.

“Bir dönem Kürtçe sadece şarkıların arasına serpiştirilen ‘lê lê lê’den ibaret görülüyordu. Yine Kürtçe edebiyat dili olamaz, bilim dili olamaz, pazar dili olamaz deniliyordu. Hatırlıyorum, üniversitede Kürtçe dil eğitimi için dilekçe kampanyası vardı. O zaman Kürtlere dostça baktıklarını iddia eden birçok Türk solu fraksiyonları bile ‘Kürtçe bilim dili olamaz, bunun için bu çalışma Kürtlerin aydınlanmasına ve geleceklerine zarar verir’ diyorlardı.”

Bu sözlerin sahibi Kürtçe’nin bilim hatta teknoloji dili olabileceğini yakında piyasaya sürülecek “Ubuntu/Linux - Destpêk” adlı kullanım kılavuzu niteliğindeki kitabıyla kanıtlandığını söyleyen Amed Çeko Jiyan. Gün be gün yaşamımızın her alanında itelenemeyen bir ihtiyaç haline gelen bilgisayarın hızla yayılan işletim sistemlerinden biri olan Ubuntu’nun kullanım kılavuzunu hazırlayan Amed Çeko Jiyan’la “Ubuntu/Linux-Destpêk” ve Kürtçe’yi konuştuk.

Ubuntu nedir? Kürtçe babında bu çalışma ile ilgili neler yapıldığından bahsedebilir misiniz biraz?
Ubuntu, Zulu dilinde kullanılan bir kelime. Birçok anlamı var. Bunlardan biri; ‘Sen sen olduğun için ben benim.” Nelson Mandela Ubuntu için verdiği bir röportajda Ubuntu’nun anlamını şöyle anlatıyor: ‘Biz küçükken bir yerden bir yere giderken, yolda acıkır ve susardık. Yol üstünde olan köylerdeki insanlar hiçbir karşılık beklemeden bize yemek verirlerdi ve yardım ederlerdi. İşte biz buna Ubuntu derdik.’

Diyebiliriz ki; Ubuntu insan çıkarlarını esas alan bir işletim sistemi. ‘Herkes bilgisayar yazılımlarını istediği dilde kullanma, istediği programda ihtiyaçlarına göre değişiklikler yapma ve bilgisayar programlarına ücretsiz sahip olma özgürlüğüne sahip olmalıdır’ gibi insani duyarlılıklara sahip bir felsefesi olan Ubuntu, Linux tabanlı bir ‘Özgür Yazılım’ işletim sistemidir. Ubuntu; kullanım kolaylığı, ücretsiz olması ve daha birçok nedenden dolayı gün be gün yayılıyor. Ubuntu’da sıradan bir bilgisayar kullanıcısının kullanacağı birçok program Kürtçe. Örneğin; yazı, çizim ve hesap programları (ofis), işletim sistemi uyarı ve diyalog metinleri, müzik dinleme programları, browser, film izleme programı ve daha birçok program Kürtçe. Ubuntu’nun Kürtçe’ye ve Kürtlere yarayacak en önemli özelliği, şüphesiz Ubuntu’da Kürtçe yazım kontrolünün yapılması. Herhangi bir mail hesabında, ofis veya chat programında yazı yazıldığında, Kürtçe yazım kurallarına uymayan kelimeler işaretleniyor ve doğru kelime(ler) öneriliyor. Diyebilirizki bu özellik, adına bilgisayar çağı dediğimiz bu çağda, Kürtçe’nin standartlaşmasına devrim niteliğinde katkı sağlayabilir.

Kürtçenin hala hayatın farklı alanlarında kendini inşaa etme sürecinde olduğunu görüyoruz (bilim, edebiyat, spor, teknoloji v.b.) Sizce Kürtçe yaşamın her alanını karşılama noktasında ne durumda?
Ne yazık ki uzun bir süre Kürtçe konuşmak cahilliğin ve bilmezliğin işareti olarak görüldüğü için Kürt toplumu içerisinde itibarını yavaş yavaş yitirmeye başladı. Kürtçe’nin Kürtler arasında itibarını yitirmesinde en büyük suç tabiki ‘Vatandaş Türkçe Konuş!’ politikasında direten Türkiye devletinindir. Türkiye devletinin Kürtçe’yi ortadan kaldırmak için vahşice uyguladığı baskı politikalarının hiç birini unutmadan, kendimizde de -bir parça da olsa- suç aramak gerektiğine inanıyorum. Aç olan insanın karnını doyurmak için ekmek istemesi en insancıl hakkıdır. Ama tok olan insanın ekmek istemesi küstahçadır. Veya başka bir örnekle; kadın için cins özgürlüğünden söz edebiliriz, ama zaten cinsi olarak özgür olan ve kadın üzerinde tahakkümü olan erkeğin cins özgürlüğünden bahsetmek, kadına haksızlık olur. Bu durum Kürtçe ve Kürtlerin konuştuğu işgalcilerin dilleri için de geçerlidir. Ben Kürtçe’yi bir kadın gibi görüyorum. Kadının özgürlüğüne ulaşabilmesi için pozitif ayrımcılık tanınıyor, erkeğin kadın üzerindeki baskısının kaldırılması için kadın ve kadına yönelik çalışmalar ön planda tutuluyor. Kadına yönelik olan bu haklı pozitif ayrımcılık Kürtçe için de geçerli olmalıdır. Kürtçe’nin özgürleşmesi için, Kürtçe’nin gün be gün bir yokoluşa gitmemesi için, her yerde ön plana çıkarılması gerekir. Kürtçe’yi ön plana çıkarmak ilkel milliyetçilik değil, yurtseverlik olarak görülmelidir. Bunun en güzel örneğini Katalanya’da görüyoruz. Birçok siyasetçimiz Kürtçe bilmezken ve öğrenmek için bir çaba sarfetmezken, Katalanya’da dışardan gelen bir futbolcuya bile kendi dillerini öğrenme zorunluluğunu getiriyorlar. Vahşi baskılar altında insafsız politikalarla sadece bir avuç insanın dili yapılmak ve nihayetinde yok edilmek istenen bir dil için böyle ayrımcılıkların uygulanması gayet insancıl ve yurtseverce görülmelidir.

Çok yakında bir kitabınız çıkacak. Bu kitap çalışması hakkında okuyucularımızı bilgilendirebilir misiniz?
Kitap ilk Kürtçe işletim sistemi olma özelliği olan Ubuntu hakkında olacak. Biz Ubuntu projesini başlattığımızda iki noktayı esas aldık. Birincisi; sistemi ve programları Kürtçe’ye çevirmek. İkincisi ise çevirilen sistem ve programları yaymak. Küçük bir grupla da olsa, çeviri kısmı belli bir doğrultuda gidiyor. Yapılan çeviriler ve çevirmen sayısı tabi yeterli değil ancak bu konuda çok büyük bir sıkıntı yaşadığımızı söyleyemem. Bundan dolayı bizim için önemli olan şey, çevirdiğimiz sistem ve programların kullanılması ve halka yayılması. Kullanıcı sayısının artması beraberinde çevirmen sayısında da artış getirecek. Aynı zamanda kullanıcı sayısı arttıkça kulanıcılara yardımcı olacak belge ve dökümanların hazırlanması ve çevrilmesi de artacak.

Halka direkt ulaşabilmek için kurduğumuz www.ubuntu-ku.org sitesi sayesinde birçok kişiye ulaştık. Ubuntu kullanıcıları forum sitemizden (www.pckurd.net) karşılaştıkları sorunları çözmek için yardım alabiliyorlar. Bizim daha önce bir Kürtçe bilgisayar dergisi deneyimimiz vardı. İki ayrı isimle iki sayı çıkardık. Sonuçta gördüğümüz oydu ki; dergi yerine kitap ve broşürlerle halka ulaşmak daha verimli oluyor. Bunun için Ubuntu’nun kurulumu, Ubuntu’nun kullanımı ve Ubuntu’da program kurulumu olmak üzere üç bölümden oluşan bir kitap hazırladım. Her ne kadar kitabı kendim hazırlamış olsam da, diğer grup üyesi arkadaşlar ve kullanıcıların forumda yazdıkları sorulardan çok faydalandığımı belirtmeliyim.

Kitabı şu aşamada bitirdik sayılır. Mizanpaj kısmı da bitmek üzere. Eğer ekonomik şartlarımız el verirse, kitapla birlikte ücretsiz Ubuntu CD’lerini de dağıtmayı planlıyoruz.

Şu zamana değin Kürtçe kitaplarla genellikle edebiyat, politika ya da inceleme-araştırma alanlarında karşılaştık. Neden kullanım kılavuzu olma niteliğinde bir ürün ortaya çıkarma gereği duydunuz?
Ubuntu kitabını çıkarma fikrimiz tamamen bir ihtiyaçtan kaynaklandı. Biz sistem ve programları çevirdikten sonra ve kullanıcı sayısı arttıkça, kullanıcılara yol gösterecek kaynak ihtiyacı doğdu. Forum sitemize gelen sorularla kullanıcılara yardımcı oluyoruz ama kullanıcıların istedikleri zaman direkt faydalanacakları bilgilerin ellerinin altında olması ayrı bir öneme sahip diye düşünüyorum.

Peki neden daha yaygın kullanılan Windows işletim sistemi yerine Ubuntu’yu tercih ettiniz?
Çünkü Ubuntu’nun merkezinde insan var, Windows’un ise para. Windows’un temelinde sadece ve sadece para olduğu için kullanıcıların özgünlüklerinden çok ödeyecekleri ücret önemli. Yüzbinlerce Kürt Windows’un Kürtçe olarak çıkabilmesi için yıllarca Microsoft’a başvurular yaptılar. Microsoft Kürtlere hiçbir zaman cevap vermedi taki Kürtçe Ubuntu’da resmi olarak yer alana kadar. Daha önce de dediğim gibi, Ubuntu’nun felsefesinde yer alan maddeler içinde en önemli üç madde şunlar; ‘Herkes bilgisayar yazılımlarını istediği dilde kullanma, istediği programda ihtiyaçlarına göre değişiklikler yapma ve bilgisayar programlarına ücretsiz sahip olma özgürlüğüne sahip olmalıdır.’ Ubuntu’nun insana ne kadar önem verdiğini gözler önüne seriyor bu ilkeler.

Daha önce buna benzer bir çalışma yapılmış mıydı? Sizce bu çalışma Kürtçe açısından ne anlam ifade ediyor? Devamı gelecek mi?
Daha önce de sadece Ubuntu kurulumunu anlatan bir broşür hazırlamıştım. Bu seferki çalışma daha kapsamlı ve geniş. İlk çalışma ve şimdi çıkaracağımız kitabı sade bir dille her kullanıcının rahatça faydalanabileceği bir şekilde hazırladım. İleriye dönük olarak planladığımız başka kitap çalışmaları da var. Tabi sonraki kitaplar daha kapsamlı ve dil ve içerik açısından daha teknik olacak.

Bir dönem Kürtçe sadece şarkıların arasına serpiştirilen “lê lê lê”den ibaret görülüyordu. Yine Kürtçe edebiyat dili olamaz, bilim dili olamaz, pazar dili olamaz deniliyordu. Hatırlıyorum, üniversitede Kürtçe dili için dilekçe kampanyası vardı. O zaman Kürtlere dostça baktıklarını iddia eden birçok Türk solu fraksiyonları ‘Kürtçe bilim dili olamaz, bunu için bu çalışma Kürtlerin aydınlanmasına ve geleceklerine zarar verir’ diyorlardı. Şimdi Kürtçe dersler kurslarda serbest ama ders konusu olarak toplumsal veya bilimsel konular işlenemez ve öğretilemez. Televizyonlar belli bir zaman aralığında Kürtçe yayın yapabiliyorlar ama bu programlar çocuklara yönelik olamaz. Tüm bu uygulamalar Kürtçe’nin önünü açmaktan ziyade, Kürtçe’yi yalnızlaştırmak ve kısırlaştırmak içindir. Bunun için, böyle bir çalışmanın Kürtçe yapılması elbetteki değerlidir.

Son günlerde gündeme gelen Sorani-Kurmanci lehçe tartışması hakkında düşüncelerinizi öğrenebilir miyiz?
Dünya diller tarihine baktığımızda, birçok dilin birçok lehçesi doğal olarak elemine olmuş, yok olmuş ve sadece bir diyalekt ilerleyebilmiş. Bunu İtalya’da İspanya’da ve daha birçok yerde görüyoruz. Ama Çin ve İskandinav dilleri de, Kürtçe gibi farklı özellik gösterip altdiller şeklinde ilerlemiş. Bir dilin veya bir lehçenin diğer dil veya lehçeyi konuşan insanlara dayatılması kabul edilemeyecek bir şey. Kurmancinin Sorani’den daha eski ve köklü olması açısından, bu modern çağda Kürtlerin kendilerini ifade edebilmeleri için daha iyi bir araç olduğunu düşünüyorum. En sağlıklı olanı; Kurmancların yoğun yaşadığı bölgelerde eğitim ve resmi lehçenin Kurmanci olması, Soranların yoğun yaşadığı yerlerde ise Sorani’ni eğitim ve resmi lehçenin olması.

Kurmanci’nin Sorani kadar destek görmemesi çok üzücü. Ama bence bu yaklaşımın altında başka sebepler var. Örneğin, Güney’deki birçok yazar ve aydının latin alfabesine geçme isteğine karşı hala Arap alfabesinde diretmelerinin mantıklı bir sebebi yok. Coğrafi olarak zaten sınırlarla bölünmüş Kürt halkını fikri olarak da alfabelerle bölmek yanlış. Yani Sorani’nin ön plana çıkarılmasının altında yatan mantıkla Arap alfabesinde diretmenin mantığı aynı. Bu da Kürtleri birbirine yaklaştırmaktan ziyade aksine birbirinden uzaklaştırır.

Kitabınızın ismi ne olacak, ne zaman, hangi yayınevinden çıkacak?
Kitabın ismi “Ubuntu/Linux-Destpêk” olacak. İleride hayata geçireceğimiz kitap çalışmalarının başlangıcı niteliğinde olacak bu kitap. Çok değerli yayınevlerimiz var. Avesta gibi, Aram gibi ve en son Ehmedê Xanî’nin bütün eserlerini bir kitapta toplayan Weşanên Lîs gibi. Temel fikir olarak böyle bir çalışmayı sıradan bir yayınevinden çıkarmaya karşıyız. Bunun için Diyarbakır Kürt Enstitüsü yayınları ve Azadiya Welat’ın Weşanên Welat ile görüşme içerisindeyiz. İsteğimiz o ki ikisinden birinin yayınlarından çıkması. Ücretini daha belirlemedik ama ücretini belirlerken sadece matbaa ve dağıtım masraflarını karşılayacak bir fiyat koymayı düşünüyoruz. Belirlenen ücret, isteyen herkesin ödeyebileceği bir ücret olacak.

Son olarak ne söylemek istersiniz?
Ubuntu kullanıcılarına ve Kürtlere bir çağrım var. Hayatın her alanında Kürtçe’yi kullansınlar ve dillerine sahip çıksınlar. Biz kendi başımıza bir-iki küçük program çeviren insanlar biraraya gelip dünyanın en hızlı yayılan işletim sistemini ve birçok programını Kürtçe’ye çevirdik. Bu çalışmaların anlamlı olması için halkımızın bu programları kullanarak sahip çıkması lazım. Ayrıca bize çeviri, belgelendirme veya teknik konularda çok küçük bile olsa yardım edebileceğine inanan kişilerin yardım ve desteklerini bekliyoruz. Çeviri konusunda Kürtçe çeviri yapabilecek insanlarımız bilmelidir ki haftada bir cümle ile de olsa bize yardımcı olmaları çok önemlidir. Bilgisayar ve internet koskoca bir dünya. Bu koca dünyada biz Kürtler de diğer tüm halklar gibi kendi dilimizle ve kendi rengimizle yer almalıyız.

Amed Çeko Jiyan kimdir? Amed Çeko Jiyan, 1980 yılının 26 Şubatı’nda Kurtalan’da doğdu. İlkokulu Kurtalan’da ortaokulu Siirt’te İmam Hatip Lisesi’nde ve liseyi ise Kurtalan’da okudu. Liseden sonra Diyarbakır ve Elazığ’da üniversite eğitimine devam etti. Lise yıllarında Celadet Bedirxan ve Roger Lescot’un yazdığı ‘Kürtçe Grameri’ kitabına görene kadar Kürtçe latin alfabesinin varlığından haberi olmayan ve o zamanlarda kendine özgü hazırladığı bir alfabe kullanan Jiyan, ‘Kürtçe Grameri’ kitabından Kürtçe grameri ve yazım kurallarını öğrendi.

Diyarbakır’da okuduğu yıllarda Tigris dergisinde çalıştı. Elazığ’da bir grup arkadaşıyla ilk iki Kürtçe fanzinden biri olan ‘Çirûsk’u çıkardı. Bilgisayar programlarını Kürtçeleştirmek amacıyla kurulan Koma PCKurd’un kurucularından olan Amed Çeko Jiyan, Mozilla Firefox’u Kürtçe’ye çevirdi ve birçok programın çevirisinde aktif yer aldı. Ünlü Kürt yazarı Mehmed Uzun’un yaşamının son dönemlerinde asistanlığını yapan Jiyan, 2008’in Şubat ayından beri Azadiya Welat gazetesinde Web Desinger, çocuk sayfası editörlüğü ve sayfa redaktörlüğü görevini yürütüyor.

HALİL GAM YENİ ÖZGÜR POLİTİKA

Yorum Ekle

Arkadaşına Gönder

Yazdır

www.Siirtce.Net te yayınlanan haberlerin her türlü yasal sorumluluğu kaynak alınan adrese aittir.
Yazılan yorumlarda ise sorumluluk yorumlayan şahısa aittir.
Lütfen siz de yorum yaparken ahlak kurallarına uyunuz ve legal siyasetin dışına çıkmayın...
Üç Dilli Kentin Özgür Sesi Siirtçe Yönetimi

"Kürtçe teknoloji dili olamaz mı?" | Hesap Aç/Yarat | 2 yorum

Yorumlar yazarlarına aittir. İçeriklerinden biz sorumlu tutulamayız.

şahhüseyın kılıç (Misafir) 15.09.2008 Saat: 11:07

ben elbıstanliyim. siirtli cok kürt havhal arkadaşım var. aramızdada kürt dili üstüne hep tartışma yaratiyoruz genellıkle benım bulubduğum ortamda bu oluyor. o,bölge insanı kürtçe konuşmalarında tam kürçeyi telefuz edemiyorlar ve bu sebeble aramızda lehçe den kaynaklanan bır anlamsızlık çıkıyor. öğreneğin, siz o bölge insanları, kürt dil anlatım kelimelerini, kısaltarak, keserek, yutarak dil meydana getiriliyor. örnesin sen nerelisın denildiğınde -kudri-deytip anlamsızlaştırıyorlar .işte-TOLHILDAN-bölgesin. tu,je,ki,de,re,ye, anlam verirsek tu,sen-hangi yoldasın ki,de,RE,yoldasın bu gibi olumsuz sebeblere defalarca rasdtlanmamak mümkün değil. birde akademik dilden çok bahis ediliyor bence akademik dili konuşanlar yalnız konuşuyorlar bilgiye dayalı araştırma yapilmiyor her bildiğini dayatan bir toplama dili yöre dili veriliyor. bence bu kürt diline vurulan en büyük darbedir bılımden bilgiden yoksun dil boş ve anlamsız dildır. saygılar

[ Cevap Ver ]

şahhüseyın kılıç (Misafir) 15.09.2008 Saat: 11:13

ben elbıstanliyim. siirtli cok kürt havhal arkadaşım var. aramızdada kürt dili üstüne hep tartışma yaratiyoruz genellıkle benım bulubduğum ortamda bu oluyor. o,bölge insanı kürtçe konuşmalarında tam kürçeyi telefuz edemiyorlar ve bu sebeble aramızda lehçe den kaynaklanan bır anlamsızlık çıkıyor. öğreneğin, siz o bölge insanları, kürt dil anlatım kelimelerini, kısaltarak, keserek, yutarak dil meydana getiriliyor. örnesin sen nerelisın denildiğınde -kudri-deytip anlamsızlaştırıyorlar .işte-TOLHILDAN-bölgesinde. tu,je,ki,de,re,ye, anlam verirsek tu,sen-hangi yoldasın ki,de,RE,yoldasın bu gibi olumsuz sebeblere defalarca rasdtlanmamak mümkün değil. birde akademik dilden çok bahis ediliyor bence akademik dili konuşanlar yalnız konuşuyorlar bilgiye dayalı araştırma yapilmiyor, her bildiğini dayatan bir toplama dili yöre dili veriliyor. bence bu kürt diline vurulan en büyük darbedir bılımden bilgiden yoksun dil boş ve anlamsız dildır. saygılar

[ Cevap Ver ]

Ortalama Puan: 0
Toplam Oy: 0