Ehmedê Xanî Külliyatı yayımlandı

Avesta Yayınları ünlü Kürt yazarı Ehmedê Xanî'nin tüm eserlerini "Ehmedê Xanî Külliyatı" adı altında yayımladı.

Avesta Yayınları “Ehmedê Xanî Külliyatı” ismi adı altında Ehmedê Xanî’nin tüm eserlerini yayımladı. Eserler arasında “Nûbehara Biçûkan”, “Eqîdeya Îmanê”, bugünkü Kürtçeyle “Mem û Zîn” bulunuyor. Aynı zamanda Kürt yazar Jan Dost’un Ehmedê Xanî’nin yaşamını göz önüne alarak yazdığı “Mîrname” adlı roman da okurlarla buluştu.

Doç. Dr. Kadri Yıldırım tarafından hazırlanan “Ehmedê Xanî Külliyatı”, Ehmedê Xanî’yi yeniden okumak, edebiyatının derinlerine inmek doyurucu bir kaynak. Yıldırım eserlerden ilki “Nûbehara Biçûkan”ı sunarken, “Elimizdeki çalışma, Kürtlerin dinsel ve ulusal önderlerinden Ehmedê Xanî’nin günümüze ulaşan ve ona ait oldukları kesin olan dört eserden biri ve kronolojik olarak ilkidir. Diğer üçü ise ‘Eqîdeya Îmanê’, ‘Mem û Zîn’ ve ‘Dîwan’dır” diyor.

Yıldırım, “Kanaatimize göre Xanî’nin ‘Mem û Zîn’in gölgesinde kaldıkları için hak ettikleri ilgiyi göremeyen ve üzerinde fazla çalışılamayan eserlerini de değişik açılardan tanıtıp onlara ışık tutmak amacıyla ‘Ehmedê Xanî Külliyatı’ genel başlığı altında kronolojik ve ayrıntılı bir çalışmaya başlamış bulunuyoruz” ifadelerini kullanıyor.

1683’TEN BUGÜNE NUBEHARA BIÇUKAN

İsminin birinci kısmı için “Nûbehar” (İlkbaharı) mı yoksa “Nûbar” (İlk Ürün) mı olduğu konusunda farklı görüşler var. Ayrıca “Nûbihar”, “Nûbuhar” ve “Nobar” şeklinde de yazılıp telaffuz edilen bu eser 1683 yılında manzum olarak hazırlanmıştı.

Bir giriş ve “kıta” adı verilen 13 bölümden oluşup, farklı nüshalara göre yaklaşık 220 beyit içeriyor. Giriş, birinci bölüm ve son bölüm “mesnevî”nin kafiye sistemi (aa-bb-cc-…) ile hazırlanırken; aradaki on bir bölümde “gazel”in kafiye sistemi (aa-ba-ca-…) uygulanmış.

Xanî arûzun vezin sistemi olarak toplam 19 bahir türünden başta recez olmak üzere klasik Kürt şiirine uygun olan yedi tanesini (recez-hezec-remel-mudari’-besît-serî’-muteqarib) kullanmış. Giriş ve birinci bölümün beyitleri tamamen Kürtçe olup, karşılıklı kelimelerin sıralandığı asıl sözlük kısmı ikinci bölüm ile başlıyor. Sözlük bölümlerindeki kelime ve ifadeler Arapça-Kürtçe olarak sıralandıkları gibi Kürtçe-Arapça olarak da sıralanıyor. Bu bakımdan eser Arapça-Kürtçe olduğu kadar Kürtçe-Arapça bir sözlük de sayılır. Karşılıklı kelime ve ifadeleri birbirine bağlamada kullanılan anlatım dili ise tamamen Kürtçe. Böylece karşılıklı kelimelerin dışında önemli oranda Kürtçe kelime ve ekler ortaya çıkmış.

Xanî’nin kendi ifadesiyle “ji bo biçûkê Kurmancan” (Kürt çocukları için) hazırladığı bu eseri önemli kılan faktörlerden bazıları şunlar:

- Genel anlamda Kürt dilinde yazılmış ilk sözlük niteliğinde. Böylece Kürt sözlükçülüğü didaktik amaçlı manzum bir eserle başlamış.

- Bu sözlük Xanî döneminden başlamak üzere Kürt medreselerinde ders kitabı olarak okunup ezberlenmiş, Kürt şairinin en büyük ideali ve amacı olan “anadilde eğitim” onun bu eseri sayesinde kısmen de olsa gerçekleşmiş.

- Beyitlerde karşılıklı olarak yer alan Arapça-Kürtçe veya Kürtçe-Arapça kelimeler rastgele değil, belirli konularda yoğunlaşmak üzere seçilmişler. Xanî bu seçim ve yoğunlaşma çerçevesinde konuları işlemede “yakından uzağa”, “kolaydan zora”, “bilinenden bilinmeyene” ve “tümdengelim” yöntem ve tekniklerini başarılı bir şekilde uygulayıp pedagojik bir perspektif sergilemiş.

Amir Hassanpour (Kürdistan’da Milliyetçilik ve Dil kitabında) eser için “Xanî’nin amacı bu sözlüğü Arapça egemenliğine dayalı eğitim sistemine sokarak Kürtçenin düşük statüsünü yükseltmekti” derken, yazar Jan Dost ise “Kürdistan ilim çevrelerinin çok önem verdikleri bu sözlük, medrese eğitim sistemi içerisinde kendine yer bulmuştur” diyor (Jan Dost, ed-Durru’s-Semîn Fî Şerhi Mêm û Zîn).

Araştırmacı yazar Tahsîn İbrahî Doskî, “Nûbahara Biçûkan” için (el-Medxal Li Diraseti’l-Edebi’l-Kurdî) için “Xanî’nin Kürt çocuklarına anadilde eğitim hizmeti vermek amacıyla hazırladığı bu sözlük Kürdistan’ın dört bir yanındaki medreselerde ders kitabı olarak okutulup ezberletilmekle aslında yazarının bu amacını gerçekleştirmiştir” diye belirtiyor. M. Emin Bozarslan ise, “Görüldüğü gibi ölümsüz Xanî Kürt çocuklarına büyük değer vermiş, bu sözlüğü yazmakla onlara Arapçayı öğrenme konusunda yardımcı olmak istemiştir. Kürdistan’da Kürtçe okuma serbest olduktan sonra Kürt çocukları bu değerli sözlüğü büyük bir zevkle okur ve bir kısmı da bunu ezberlerlerdi” ifadelerini kullanıyor.

KÜRT MEDRESELERDEN BUGÜNE: EQIDEYA İMANE

Xanî’nin bir diğer eser ise Türkçe “İnanç Risalesi” anlamına gelen “Eqîdeya Îmanê” eseri olarak dikkat çekiyor. Xanî bu eserini 1687 yılında yazar. Akaid alanında eğitim dilinin Türkçe olduğu resmi Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak Arapçadan çevrilen kitaplar okutulurken, Xanî’nin yazdığı ‘Eqîdeya Îmanê de eğitim dilinin Kürtçe olduğu fahrî Kürt medreselerinde ders kitabı olarak yerini almış. Kürtçe ilk kez bu kadar önemli bir dinî ilimde hem yazı dili hem de eğitim materyali haline gelmiş.

Xanî’nin Allah’ın sıfatlarına Kürtçe karşılıklar bulmasıyla beraber bu sıfatlar ilk kez bir dilde Arapça orijinallerinin dışında kullanılmış. Eseri önemli kılan, diğer İslam dillerinden farklı kılan nokta da burası.

Ehmedê Xanî, Nûbehara Biçûkan ile ‘dilin dili’ haline getirdiği Kürtçeyi, ‘Eqîdeya Îmanê ile ‘dinin dili’ haline geliyor. Xanî’nin başlattığı bu manzum gelenek, daha sonra başta Mela Xelîlê Sêrtî olmak üzere ondan doğrudan ya da dolaylı olarak etkilenen onlarca Kürt alimi tarafından günümüze kadar sürdürülüyor.

‘Eqîdeya Îmanê, İslam’ın inanç esaslarından Sünnî/Eş’arî ekolün görüşleri doğrultusunda özlü bir şekilde bahseden ve mesnevî tarzında yazılan 70 beyitlik manzum bir eser. Akaid/Kelâm ilmi kapsamına giren bu eserde bu ilmin metodolojisine göre inanç esasları şu üç kategori halinde işleniyor.

İlahiyat (İlahî meseleler): Allah’ın varlığı, birliği ve sıfatları; kader ve insan özgürlüğü, iman-amel ilişkisi; büyük günâh işleyenin öbür dünyadaki durumu; cüz-i layetecezza (atom); heyûla (evrenin ilk aslî unsuru) ve dünyanın sonradan yaratılmışlığı bu kategoriye giren bazı konulardır.

Nubuvvat (Peygamberlikle ilgili meseleler): Bütün peygamberlere inanmanın gereği; peygamberlerin masum oluşları ve görevlerinden azledilmemeleri; peygamberlikte cinsiyet faktörü (kadınların peygamber olup olmadıkları) ve benzeri konuları içeriyor.

Sem’iyyat (İşitsel meseleler): Varlıkları bu dünyada somut olarak gösterilemeyen fakat var oldukları peygamberlerden ve onlara indirilen kitaplardan işitilen olguları işleyen kategoridir. Bu kategoride ölüm sonrası kabir sorgusu; yeniden diriliş; insanların dünyadayken yaptıklarının karşılığını görmeleri için hesaba çekiliş; Sırat köprüsünden geçiş; cennet ve cehennemin varlığı ile bunlara giriş ve metafizik varlıklar olarak melek, cin ve şeytanın varlığı bu kategoride ele alınan başlıca konulardır.

Xanî’nin bu üç kategoriye göre işlediği meseleler bu çalışmada İslam’ın öbür mezhep ve fırkalarının görüşleriyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiş.

MEM U ZİN’İ BUGÜNKÜ KÜRTÇEYLE OKUYUN

“Ehmedê Xanî Külliyatı” ismi altında yayımlanan bir diğer esen ise Xanî’nin Mem û Zîn’in bugünkü Kürtçeye uyarlaması olarak ifade edliyor.

Kürtler 20. yüz yılda Latin alfabesine geçtikten sonra kendi klasik eserlerine ulaşmada zorluk çekti. Yeni nesil ise gerek Arap alfabesinin bilmemesi, gerekse de eski kullanılan Kürtçenin kendi içinde farklılıkları barındırmasından dolayı klasiklerden koptu. Bu kopuşu ortadan kaldıracak bir çalışma ise Kürt yazar Jan Dost’tan geldi. Yazar Dost, Xanî’nin “Mem û Zîn”ini Latin alfabesiyle şimdiki Kürtçeye çevirerek, yeni nesil Kürt okurların rahatlıkla okuyup anlayabilecekleri dille eseri bugüne taşıdı. Böylece Mem û Zîn tekrardan Kürt okuyucularıyla buluştu.

EHMEDE XANİ’NİN YAŞAMI: MİRNAME

Jan Dost’un Avesta Yayınlarında bu kapsamda çıkar bir diğer eseri ise Ehmedê Xanî’nin yaşamını ele alarak hazırladığı “Mîrname” adlı romanı. 230 sayfalık roman Xanî’nin yaşamından kesitleri romansı bir tarzda okuyucuya sunuyor. Xanî’nin aşkı, Xanî’nin Kürtçeye yönelmesi, ünlü eserini hazırlarken yaşadığı duygular, Mirlerle ilişkisi ‘Mîrname’de romanın diliyle okuyucuyla buluştu.

EHMEDE XANİ KİMDİR?

Hicrî 1061 / Miladî 1650-51 yılında Doğubeyazıt'ta doğdu. Babasının adı İlyas, annesinin adı Gülnigar'dır. Doğubeyazıt'ta başladığı eğitimini Ahlat, Van, Urfa ve Bitlis gibi dönemin ilim ve kültür merkezlerinde sürdürdü ve icazetini Van-Hoşab Medresesi müderrislerinden Mele Camî'den aldı. Dönemin Kürt Bayezîd Beyliği'nde resmi kâtip olarak görev aldı. Medrese eğitimi ve kâtipliğin sağladığı avantajlar sayesinde Arapça, Farsça ve Osmanlıcayı anadili Kürtçe gibi kullandı. Dîwan'ında bu dört dille yazılmış "mülemma" türü şiirler vardır. Fıkıh mezhebi olarak Şafiî, itikadî mezhep olarak Sünnî / Eş'arî, tarikat olarak Nakşibendî, tasavvuf anlayışı olarak da ılımlı bir "vahdet-i vücûd"çu olan Xanî'nin kendisine ait olduğu kesin olan ve günümüze ulaşan eserleri, Kürt medreselerinde öteden beri birer ders kitabı olarak okutulmakta ve ezberlenmektedir. Kürt milletinin dinsel ve ulusal bir öncüsü olan bu çok yönlü seçkin bilge, doğduğu yer olan Doğubeyazıt'ta 1707 veya 1709 yılında vefat etti.

ANF

Yorum Ekle

Arkadaşına Gönder

Yazdır

www.Siirtce.Net te yayınlanan haberlerin her türlü yasal sorumluluğu kaynak alınan adrese aittir.
Yazılan yorumlarda ise sorumluluk yorumlayan şahısa aittir.
Lütfen siz de yorum yaparken ahlak kurallarına uyunuz ve legal siyasetin dışına çıkmayın...
Üç Dilli Kentin Özgür Sesi Siirtçe Yönetimi

"Ehmedê Xanî Külliyatı yayımlandı" | Hesap Aç/Yarat | 0 yorum

Yorumlar yazarlarına aittir. İçeriklerinden biz sorumlu tutulamayız.

Ortalama Puan: 5
Toplam Oy: 2