Kürtçe'nin Lehçelerindeki Yakınlıklar

Dine-Botan · Kayıt: Aug 25, 2007 Mesajlar: 321 Nerden: çÎy@ yÊ hErEkQL

Dil insanlığın kendisini ifade etme aracıdır. Kudret ve azamet sahibi olan Allah (c.c); kudretinin bir işareti, bir yansıması olarak insanları çeşitli milletlere ayırmıştır. Bu bağlamda her millet, Allah'ın bir ayetidir. Her millet nasıl Allah'ın bir ayetiyse bunun gibi, o milletin konuştuğu dil de Allah'ın bir ayetir. Allah'ın ayeti olan her dil de gerek gramer yapısıyla gerekse de kelime biçimleriyle Allah'ın kudretini yansıtır.Şu halde her dilin konuşulması, her dilin kelimelerinin kullanılması bir çiçeğin yeşermesi ve etrafa güzel kokular yayması, bir bitkinin meyve vermesi gibi doğaldır ve doğal dengenin önemli bir öğesidir. Yani nasıl bitkiler yeşermediğinde, meyve vermediğinde ve çiçekler açmadığında yeryüzü çorak bir toprağa dönüşüp bütün diğer canlılar bir mahrumiyet içine düşecek ve yeryüzünün dengesi bozulup hayat durma noktasına gelecekse; aynen bunun gibi yeryüzünün herhangi bir yerindeki herhangi bir millet kendi dilini konuşmaktan men edildiğinde; gerek o milletin içinde, gerekse bu işe ön ayak olan ve buna seyirci kalan diğer toplumlarda kaos, kargaşa, dejenerasyon, anomi (sapma, kuralsızlık, düzensizlik) dengesizlikler kaçınılmaz olacaktır. Kim nasıl düşünürse düşünsün, kim nasıl yorumlarsa yorumlasın Kürtçe'nin bir dil olarak yasaklanmasıherkes için çözümsüzlük getirir. Kastettiğim şey Kürtlerin kendi aralarında Kürtçe'yi özgürce konuşmaları değildir. Bu zaten olması gerekmekle beraber Kürtçe'nin eğitim dili olarak kurumsal anlamda layık olduğu yeri olmasından, medyanın her biriminde olması gereken yerde olmasından bahsediyorum.

Dün olduğu gibi bu gün dahi, Kürtçe serbestçe konuşulamadığı için, Kürtler arasındaki kaynaşma zorlaşıyor. Dimilî lehçesini konuşan bir Kürdün, Kurmanci lehçesini konuşan bir Kürdü anlamakta çektiği zorluğu bir tarafa bırakın; çoğu zaman aynı lehçeyi konuşan Kürtler bile birbirlerini anlamakta güçlük çekiyorlar. Mesela Dersim’deki Kürtler, Amed çevresinde Dimilî konuşan Kürtlerle anlaşamayabilmektedirler. Yine Hakkari çevresindeki Kürtlerin Kurmancî lehçesi, Amed'in veya Malatya'nın Kurmanci lehçesiyle uyuşmayabilmektedir. Kürtçe eğitimin olmayışı ve Kürtçe yayın yapan yayın organlarının yokluğu bütün bu uyuşmazlıkları, anlaşmazlıkları doğurmaktadır. Gerek aynı lehçeyi konuşan ama farklı yerleşim birimlerine bağlı Kürtler arasında, gerekse farklı lehçeleri (Dimilî, Kurmanci, Soranî) konuşan Kürtler arasındaki birbirlerini anlamama noktasındaki şartlanmışlık durumları, karşılıklı empatiyi zorlaştırmaktadır.

Hem Dimilkîler, hem de Kurmanclar bu tür zorlanma durumlarında çareyi Türkçe konuşmakta bulurlar. Biraz yorulacakları, yoğunlaşacakları yerde işin kolayına kaçarlar. Türkçe nasılsa ortak dilleridir(!) Halbuki Kurmanci lehçesi ile Dimilî lehçesi arasında bir çok benzerlik ve ortak kelimeler vardır.Biz bu benzerliği kelime düzeyinde burada işlemeye çalışacağız:

Bunun için ilk önce hem Kurmancî lehçesinde hem de Zazakî lehçesinde kullanılmakta olup yazılışları aynı olan kelimelerden tespit ettiklerimizden bir kısmına yer vereceğiz:

KÜRTÇE TÜRKÇE

KURMANCÎ DIMILÎ

Çepik Çepik Alkış

Simaq Simaq Sumak

Mast Mast Yoğurt

Heyf, tol(intiqam) Heyf İntikam/Yazık

(Heyf ' Kelimesinin Türkçe de iki karşılığının olması garipsenebilir. Ama bu iki kavramın muhtevasına bakıldığında bu iki kelimeninde aynı anlama yakın olduğu anlaşılır.

İntikam; tanım olarak kişinin gördüğü zararı karşılama, giderme çabasıdır. Yazık ise tanım olarak ' görülen zarar sonrasında bu zararın farkına varmanın acısını hissetmek’tir. Her iki durumda da görülen zararı giderme arzusu vardır.)

KÜRTÇE TÜRKÇE

KURMANCÎ DIMILÎ

Dayê, Dê Dayê, May, Da Anne

Germ Garm / Germ Sıcak

Kes, şexs Kes, şexs Şahıs, Kimse

Bin Bin, bi Alt

Zor Zor Zor

Henek Henek Şaka

Bira Bira Kardeş

Qet Qet Asla

Zinar Zinar K aya, Kaya parçası

Zuha Ziva Kuru

Çiqas Çiqas Ne Kadar

Çend Çend Kaç, Ne kadar

Quzilqurt Quzilqurt Dört kanatlı bir böcek

Lez Lez Çabuk

Kurik, Gore Kurik, Puç(ik) Çorap

Çok, Çok Diz

Havil Havil Fayda

Qirik Qirik Boğaz

Yukarıdaki bazı örneklerde görüldüğü gibi bazı kelimelerin Kurmancî lehçesindeki karşılığa birden çok olabilmektedir. Dimilî olan bazı kelimelerde de bunu görmek mümkündür. Ancak Kurmanci lehçesinde bu daha yoğundur. Bu farklı karşılıkları bu nedenle eklemeyi uygun buldum.

KÜRTÇE TÜRKÇE

KURMANCÎ DIMILÎ

Rik Rik Kîn

Şerm, Fedî Şerm/e Utanç

Şerpeze Şerpeze Perişan

Xebat Xebat Çalışma

Xezeb Xezeb Gazap

Xort Xort Genç,

Delikanlı Baş Baş İyi, Güzel

Mêşin Mêşna, Mêşin Koyun

Maşe, Pelgez, Maş, Gasık Maşe Maşa

Goşt Goşt Et

Sed Se Yüz(sayı)

Şeş Şeş Altı(sayı)

Bar Bar Yük

Mar Mar Yılan

Dar Dar Ağaç

Zibil, Zivil Zibil Hayvan Gübresi

Xem Xem Gam, Endişe,Tasa

Bunlar Dimilî ve Kurmancî da kullanılan, telaffuzu ve yazılışı genellikle aynı olan kelimelerdir. Bu tür benzerlikler Kürtçedeki sözcük türlerinin tümünde görülebilir. Biz burada sadece isimleri ele aldık. Sıfatlardaki ve fiillerdeki benzerliklere bundan sonraki yazılarda değineceğiz.

yukardaki yazıda Kürtçe'nin lehçelerindeki yakınlık üzerine örnek kelimeler vermiştik. Bu sayıda da buna devam edeceğiz.
Her iki lehçede kullanılıp harfi harfine birbiriyle aynı olan kelimeleri yazacağız.

KÜRTÇE TÜRKÇE KURMANCÎ DIMILÎ

Çikûs Cimri Çikûd Çikos Çikod

Pale Irgat Pale

Çem Çem Nehir

Lepik, Destgork Lepik Eldiven

Dest Dest El

Lep, Pence Lep, Penc Pençe

Belaş Belaş Bedava

Bes Bes Yeter

Hêz Hêz Güç

Qey Qey Niye (anlamında bir soru kipi)
Û Û Ve
Kürtçe'nin lehçelerinde soru kiplerinin yanı sıra bağlaçlarda da benzerlik vardır. Bazı yörelerde telaffuzda bu noktada farklılıklar görülebilir. Mesela 'Û' bağlacı bazı yörelerde 'ew' veya 'ow' diye telaffuz edilir. Ama normal haliyle bunun kullanımı 'Û' şeklindedir. Kelimelere kaldığımız yerden devam edelim.

Mişmiş Mişmiş Kayısı
Deşt Deşt Ova
Hinar, Henar Hinar, Henar Nar
Xiyar Xiyar Salatalık
Îsot Îsot Biber
Gul Gul Gül(bitkisi ve çiçeği)
Rez Rez Bağ
Tor Tor Ağ(balık tutmada kullanılır)
Pir Pird, Pir, Köprü
Têkilî Têkilî İlişki
Qesab Qesab Kasap
Silq Silq Pancar
Sipî Sipî Beyaz
Zingil Zingil Çan, zil, çıngırak
Doşek Doşek Döşek
Dik Dik Seki, divan, oturmak için sedir.
Qol Qol Kesik, kopuk (Hayvanların kuyruğu koptuğunda söylenir
Qot Qot Bir şeyin üstten kesilip çok az bir kıs mının bırakılması (Bitkiler için kullanılır.)
Bîr Bîr Kuyu
Burada kimi kelimelerin karşılığı ,özellikle Kurmancî lehçesinde, birden çok olabilmektedir. Bu Kürtçe'nin zengin bir dil olmasındandır. Bu tür etkenlerin anlaşılmayı zorlaştırıcı etkenler olarak değil, farklı gerçeklikleri dile getirme bunları ifade etme bazında ufku genişletici, ifade zenginliğini arttırıcı etkenler olarak görülmesi gerekir. Bir dil veya bir dilin lehçelerini öğrenmede kelime öğrenmek, bunları ezberlemek zor gelebilir. Fakat bunların kullanımı yoğunlaştığında o zorluk ta ortadan kalkar. 1920'li, 1930'lu yıllarda Kürtçe kelime başına beş kuruş ceza getirilmesi 1970'li yıllara kadar ki inkar ile bu zengin dilin unutturulma çalışmalarını düşündüğümüzde yok olma tehlikesiyle karşı karşıya getirilen Kürtçe'deki bu zenginlik bizi şaşırtmaktadır. Bu durum Kürt halkının kültür birikiminin yoğunluğundan ileri gelmektedir. Diğer taraftan Allah'a karşı gelip O'nun ayetlerini inkar edenlerin bu olumsuz çabalarındaki yenilgilerini göstermektedir. Bu isimleri bu şekilde sıraladıktan sonra şimdi benzer olan fiilleri sıralamak istiyoruz:
Kurmancî lehçesinde fiillerin çekimi genelde 'in', 'în', 'din' gibi eklerin yanı sıra, 'kirin','bûn' yardımcı fiillerin kullanılmasıyla olmaktadır. Dimilî lehçesinde ise fiillerin çekimi genellikle 'iş', 'îş' ekleri ve 'kerdiş', bîyayîş' gibi yardımcı fiillerle olmaktadır. Her iki lehçede de yardımcı fiiller aynı olup geldikleri esas fiili de aynı anlama getirmektedir.

Xeml Xeml Süs
Xemilîn Xemilyayîş Süslenmek,
Xemilandin Xemelnayîş Süslemek
Qelîn Qelyayîş Kızarmak
Qelandin Qilênayîş Kızartmak
Biriqîn Bereqyayîş Parlamak
Biriqandin Bereqnayîş Parlatmak
Hezkirin Hezkerdiş Sevmek
Ayrıca fiillerin ön ekleri de (ki bunlar Kürtçe'de tek başlarına bir anlam ifade etmezler) her iki lehçede uyumludur. Kurmancî'de 'ra', 'pê' gibi önekler Dimilî'de 'ra', 'ta' gibi öneklere karşılık gelir. 'Ketin' Kurmancî'de, 'Kewtiş' Dimilî'de düşmek anlamını verir. 'Xistin' Kurmancî'de, 'Fînayîş' Dimilî'de düşürmek anlamını verir. Bunlar ayrıca yardımcı fiil olarak kullanılırlar. Zikrettiğimiz fiiller aynı öneklerle kullanıldıklarında oluşturdukları yeni fiilde bile yine aynı anlamı vermektedirler. Daha birçok yardımcı fiil örneğinde yine aynı sonuç çıkar.

Raxistin Rafînayîş Sermek
Xewvekirin Hownakerdiş Söndürmek
Pêketin Takewtiş Yanmak
Pêxistin Tafînayîş Yakmak
Bîranîn Vîrardiş Hatırlamak
Bunları da belirttikten sonra harf farklılıkları bir veya birden fazla olan fiillere ve isimlere yer vermek istiyoruz:

Pirs Pers/Pars Soru
Pirskirin Perskerdiş Sormak
Gerîn Gerayîş Gezmek
Gerandin Gernayîş Gezdirmek
Giran Giron Ağır
Giranî Gironey Ağırlık
Cot Cit Çift
Cotkar Citêr Çiftçi
Rijandin Rişnayîş Dökmek
Frotin Rotiş Satmak
Cî/ cih, Ca Yer
Bîr Vîr Hafıza, bilinç
Bîrkirin Vîrkerdiş Unutmak
Bu fiilde 'b' yerine 'v' gelmiştir. Kurmancî'deki bir çok sözcükte bu durum söz konusudur. Bunlardan birkaç örnek verecek olursak:

Ber ( ê ) Ver (Vêr ) Ön(ce)
Baran Varan/ Varo Yağış
Baz(dan) Vaz(dayîş) Koşmak
Bîranîn Vîrardiş Hatırlamak

spas ji bo alîkariyên İsmail YILDIZ û Hamza AKSAL (ji kovara mizgîn)